نوشتن برای تصوير(۶)
ساعت ۱٢:۳٠ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٥/۱۱/۳   کلمات کلیدی:

حتی الامکان در جملات خود از فعل معلوم استفاده کنید. این کار به خبر انرژی و پویایی می بخشد، زیرا وجه معلوم انجام و وقوع کار را می رساند، در حالی که وجه مجهولی زمانی بکار می رود که اتفاقی برای شخصی یا چیزی بیافتد. در وجه معلوم، این نهاد جمله است که کاری را انجام می دهد، اما در وجه مجهولی، کاری بر نهاد صورت می گیرد.

نوشتن متن در وجه معلوم این حس را القا می کند که اتفاقاتی در حال جریان است، آن هم در زمان حاضر. اما وجه مجهولی رکود و سکون را القا می کند و زمانی که اتفاقی نیفتد، خبری هم وجود ندارد. مثلاً به جای گفتن "رضازاده ، قهرمان بازیها نامیده شد" بگویید "باشگاه می گوید رضازاده یک قهرمان است".

وجه معلوم اطلاعات بیشتری را نیز فراهم می کند، زیرا فاعل جمله را مشخص می کند، در حالیکه وجه مجهولی برخی اطلاعات را پنهان می سازد. در لفاظی های سیاسی گاهی این جمله شنیده می شود که "اشتباهاتی صورت گرفته است". بسیار خوب، چه کسی این اشتباهها را مرتکب شده است؟

در این مورد وجه مجهولی دقیقاً برای پنهان ساختن یا به عبارت دیگر مشخص نکردن فردی که مرتکب اشتباه شده، بکار رفته است یعنی برای پنهان ساختن اطلاعات، که البته شما به عنوان نویسنده خبر چنین قصدی را نخواهید داشت.

زمانی که اطلاعات کافی و روشنی در دست نیست، وجه مجهولی براحتی در متون خبری وارد می شودد. "از جون بولتون خواسته شد که کناره گیری کند". چه کسی این را خواسته است؟ اگر بخواهید از هویت این شخص مطلع شوید باید بیشتر تحقیق کنید. به  اطلاعات موجود دقت کنید. آیا این اطلاعات دقیقاً به شما می گوید که چه کسی خواستار این کناره گیری است؟ آیا بیشتر ازجانب خود بولتون بوده است؟ از جانب دموکراتها یا جمهوری خواهان؟ برخی از دموکراتها یا جمهوری خواهان؟ اکثریت شهروندان امریکا؟  برخی از شهروندان امریکا ؟ یا تنها یکی از سازمانهای مخالف جنگ ؟ یا حتی همسر بولتون ؟

نوشتن در وجه معلوم شما را وادار می سازد نسبت به شخص یا چیزی که درباره او مطلبی را می نویسید، دقت بیشتری به خرج دهید و این امر بسیار مطلوب است، زیرا بدین معناست که تصویر کامل تر و جامع تری به بیننده ارائه خواهد شد.

استفاده از فعل کمکی " شدن" تقریباً همواره بدین معناست که شما وجه مجهولی بکار خواهید برد و به فاعل جمله اشاره نخواهید کرد. به جای گفتن "شهردار مورد استقبال قرار گرفت..." باید شخصی که از شهردار استقبال کرده است، ذکر می شد:"باشگاه طنزپزداران از شهردار استقبال کرد". در واقع، همه صورتهای صرف شده فعل "شدن" به نوعی نشانگر حضور وجه مجهولی است.

طبق قواعد نگارش، نمی توان همواره از وجه معلوم استفاده کرد. وجه معلوم در ارجحیت قرار دارد، اما استثنائی نیز وجود دارد. گاهی دقیقاً نمی دانید چه کسی یا چه چیزی - عمل را انجام داده است (فاعل چه کسی است). گاهی نیز وجه مجهولی به زبان محاوره ای نزدیکتر است تا وجه معلوم. مثلاً جمله "رئیس جمهور سادات هدف گلوله قرار گرفت" قابل قبول تر و محاوره ای تر از جمله "شخصی رئیس جمهور سادات را هدف گلوله قرار داد" می باشد. استفاده از کلمه "شخصی" باعث می شود خواننده به این فکر کند که "چه کسی" و این شما را دچار مشکل خواهد ساخت.

جمله آخر متن زیر یکی از نمونه های همین استثناست، که در آن استفاده از وجه مجهولی بر معلوم ارجحیت دارد:

طوفان کیت سواحل مکزیکو را درنوردید.سرعت این طوفان تا۱۳۵ مایل در ساعت رسید. هواشناسان می گویند بارش های شدید می تواند منجر به وقوع سیل خانمان برانداز گردد. بیش از 5 هزار خانه از ساکنین شان تخلیه شدند.

گاهی شما نمی دانید چه کسی عملی را انجام داده است. خبر ارسالی این مساله را روشن نمی کند که چه کسی منازل را تخلیه کرده است (پلیس، نیروهای ارتش؟)، یا چه کسی این دستور را صادر کرده است (شهردار، فرماندار، فرمانده ارتش؟). می توان فرض کرد که این دستور را "مقامات مکزیکو" صادر کرده اند، اما این نیز بارِ معنایی چندانی به متن نمی افزاید زیرا واژه "مقامها " به شخص خاصی اشاره ندارد.

علاوه بر این، اگر شما بخواهید این خبر را برای دوستی نقل کنید، از کدام جمله استفاده می کنید: "مقامات بیش از 5 هزار خانه را از ساکنین شان تخلیه نمودند" یا "بیش از 5 هزار خانه از ساکنین شان تخلیه شدند"؟ مسلماً جمله دوم محاوره ای تر است. گاهی وجه مجهولی به شیوه معمولی محاوره نزدیک تر است و گاه نیز اطلاعات کافی جهت تبدیل وجه مجهولی به معلوم را در اختیار نداریم. در چنین مواردی کاربرد وجه مجهولی اشکالی ندارد و این همان استثنائی که قبلاً ذکر شد.

گرایش به کاربرد زبان محاوره ای مهم تر از وجه معلوم است زیرا هدف اولیه ما برقراری ارتباطی صریح و روشن است.

بنابراین، فقط  در موارد ضروری از وجه مجهولی استفاده کنید و درعین حال حتی الامکان آن را بکار نبرید. گاهی شکستن یک قاعده اشکالی ندارد، به شرطی که کاملاً بر آن اشراف داشته باشید و در واقع آنچه اهمیت دارد این است که دست به انتخابی آگاهانه بر اساس رعایت ارجحیت ها بزنید، مثلاً رعایت ارجحیت محاوره ای بودن متن.

در هر صورت این نکته را مدنظر داشته باشید که بهتر است هر جا که امکان آن فراهم بود قانون را رعایت کنید: کاربرد زبان محاوره ای و وجه معلوم.

نکات مهم

 

  • این شخص یا چیزی است که کار را انجام می دهد، نه اینکه اتفاقی برای کسی بیافتد.
  • وجه مجهولی رکود و سکون را القا می کند.
  • وجه معلوم وقوع جریانات را  تداعی می کند.
  • افعالی را جستجو کنید که حرکت و پویایی را القا کنند.
  • گرایش به زبان محاوره ای مهم تر از کاربرد وجه معلوم است. درعین حال، تلفیق این دو مطلوبتر است.