ژاپن : رسانه های قانونمند بدون قانون رسانه يی
ساعت ۱۱:٠٢ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٦/۸/٢۱   کلمات کلیدی:

 ژاپن در دنيا به نظام مديريت مشهور شده بگونه يي كه رهبران بسياري از ممالك در تلاشند تا از ان به عنوان الگويي براي توسعه بهره بگيرند. مديريت ژاپني نه فقط در عرصه اقتصاد سايه افكنده است بلكه ساختار سياسي، اجتماعي و فرهنگي كشور افتاب تابان را نيز در بر گرفته است.

جامعه ژاپن نخبه پرور نيست اما برآيند كار كه حاصل برنامه ريزي گروهي است براي كساني كه بدون در نظر گرفتن فرايند به نتيجه مي نگرند ، جالب است و مطبوعات هم از اين مقوله اند.

ژاپني ها در زمره روزنامه خوان ترين مردم جهانند و بندرت يك گروه 5نفره را مي توان ديد كه دست كم دو نفر از انان سرگرم مطالعه نباشند. آمارهاي رسمي بيانگر ان است كه ژاپني ها روزانه به طور ميانگين 40دقيقه روزنامه مي خوانند و اين بصورت يك عادت در امده است.

طبق گزارشي كه انجمن دبيران و ناشران روزنامه هاي ژاپن پيشتر منتشر كرد122 روزنامه در ژاپن منتشر مي شود كه 5 مورد ان سراسري است و بقيه بصورت منطقه يي يا استاني چاپ مي شود.

چاپ افزون بر 72 ميليون نسخه در روز رقمي است كه ژاپن را از نظرشمارگان روزنامه در صدر كشورهاي جهان قرار داده است بگونه يي كه به ازاي هر يكهزار نفر 580 نسخه روزنامه وجود دارد.

يوميوري شيمبون با شمارگان بيش از 5/14 ميليون نسخه سالها است كه پيشتاز روزنامه هاي پر مشتري دنيا است و " آساهي شيمبون "نيز با 12 ميليون تيراژ در جايگاه دوم قرار دارد.

نخستين روزنامه ژاپني فقط 145سال پيش شروع به چاپ كرده است اما درهمين مدت ، تنوع و شمار روزنامه ها بصورت شتابان رشد كرده است.روزنامه هاي ژاپني دوران پرفراز و نشيبي را پشت سر گذاشته اند بگونه يي كه حاكميت امپراتوري پس از انكه در سال 1936 منطقه منچوري در شرق چين را به تصرف دراورد به بهانه وضعيت نظامي در كشور اقدام به تشكيل هياتي براي كنترل مطبوعات كرد.

دوران رشد و شكوفايي شتابان روزنامه ها در ژاپن همگام با ساير بخشهاي اين كشور به دوران پس از پايان جنك جهاني دوم بر مي گردد كه انديشه هاي نظامي گرايانه مبتني بر كشور گشايي شكست خورد. قانون اساسي ژاپن كه پس از جنك نوشته شده است ، ازادي انديشه و گفتاررا مورد تاييد قرار داده و اين تضمين كننده حركت مطبوعات است.

روزنامه ها در ژاپن 66 هزار خبرنگار و كارمند دارند كه خبرنگاران در قالب 400 تا 500 كلوپ خبرنگار در سراسر كشور سازماندهي شده اند.روزنامه هاي ژاپني از نفوذ بالايي در كشور برخوردار هستند بگونه يي كه برخي اوقات ژاپن را كشوري مي دانند كه روزنامه ها در ان آقايي مي كنند

شبكه قدرت رسانه يي

پنج روزنامه سراسري ژاپن هر كدام با يك شبكه تلويزوني به هم پيوسته هستند كه " يوميوري " با تلويزيون " نيپون " ، سانكي با " فوجي " ماينيچي با " تي بي اس " ، اساهي با شبكه تلويزيون "آساهي" و " نيهون كيزاي " با توكيو از ان جمله اند كه اين سبب قدرت فوق العاده انان شده است.

حيطه ازادي

ساختار حكومتي ژاپن از ان رو كه بر سه پايه سياستمداران ، ديوان سالاران و صاحبان صنايع استوار است و سياستمداران نيز در لايه رويين حكومت قرار دارند بنابر این بدون ملاحظه خط مشي و حتي رفتار و كردار انان مورد نقادي قرار مي گيرد.

روزنامه ها بخاطر نوشتن مطالب مورد مواخذه قرار نمي گيرند مگراينكه فردي مدعي شود كه بخاطر چاپ يك مطلب به حيثيت اجتماعي اش لطمه وارد شده كه ان موضوع در دادگاه عمومي مورد بررسي قرار مي گيرد. سنگين ترين حكمي كه براي اينگونه اتهامات صادر شده است پرداخت جريمه تا 300 هزار ين (2600 دلار) بوده است.

نحوه تعامل دولت با درخواست كنندگان اطلاعات

مجلس نمايندگان ژاپن 7سال پیش  " آزادي اطلاعات " را به صورت قانون دراورد كه براساس ان هر فردي حق كسب اطلاعات را در زمينه تصميم های سازمانهاي دولتي دارد. اين قانون به مردم ژاپن يا ساير مليتها حق مي دهد در صورت خودداري يك مقام دولتي ژاپن از دادن اطلاعات ، از او به مقامهاي قضايي شكايت كنند.

" گردش ازادانه اطلاعات "پیش از ان در برخي از استانهاي 47 گانه ژاپن اجرا می شد اما اين براي نخستين بار است كه دولت مركزي نيز مجبور به اجرای ان شد.

مواضع رسمي

يك دبير با مسووليت سخنگويي در هيات وزيران ژاپن وجود دارد كه مقامش پس از نخست وزير مي باشد. وي كه از ميان سياستمداران كهنه كار و نزديكترين همفكران نخست وزير برگزيده مي شود روزانه تاپنج بار هم با خبرنگاران گفت وگو مي كند.

رسانه هاي ژاپني هر كدام خبرنگاراني را براي پوشش اخبارحوزه هاي مجلس دادگستري ، وزارتخانه ها، پليس و سايركانونهاي خبري گمارده اند اما حوزه نخست وزيري از اهميت ويژه يي براي انان برخوردار است.

نخست وزير كه بالاترين مقام اجرايي ژاپن است هر روز كاري خود را با احوالپرسي از خبرنگاراني كه در اقامتگاه رسمي نخست وزير مستقرند شروع و با خداحافظي از انان به پايان مي برد. برنامه كاري نخست وزير ژاپن شامل ديدارها، نشست ها و سفرها همه روزه در اختيار خبرنگاران قرار مي گيرد وهرگونه تغيير نيز بلافاصله به اطلاع انان مي رسد.

واژه ژاپني" سوري بان " به معناي " نگهبان نخست وزير" كه به خبرنگاران مستقر در نخست وزيري اطلاق مي شود اندك اندك در حال فراگير شدن است.گسترش اين انديشه به اعتقاد بسياري ازدست اندركاران رسانه ها،آغازي براي فرو ريختن ديوار خبرهاي رسمي و تشريفاتي با واقعيت هاي دروني سياستمداران است.

این شیوه البته موجب می شود تا فضای حاکم بگونه یی باشد که گرچه در شیوه و تاکتیک اطلاع رسانی تفاوت هایی وجود دارد اما همگان از یک راهبرد پیروی کنند. 

تلاش حزب حاكم براي كنترل رسانه ها

حزب حاكم ليبرال دمكرات پس از انكه سال 78 در انتخابات مجلس مشاوران شكست خورد، رسانه ها را عامل ان قلمداد كرد و براي مقابله با ان طرح ايجاد "اتاق نظارت بر رسانه ها" را پيشنهاد كرد كه اين طرح با فشار رسانه ها مسكوت ماند .

" كاتسوجي ابي ساوا" رييس وقت شبكه راديو و تلويزيون دولتي ژاپن نخستين كسي بود كه بصورت رسمي از طرح كنترل رسانه ها ابراز نگراني كرد. حزب ليبرال دمكرات كه طي نیم قرن گذشته به جز يك مدت محدود كمتر از يك سال همواره شيرازه قدرت را در دست داشته است برخي از برنامه هاي تلويزيوني را علت شكستش در انتخابات مجلس مشاوران دانسته است.

پوشش خبري

سرعت در رسانه هاي ژاپني براي پوشش رويدادها بسيار زياد است بگونه يي كه اغلب خبرهاي درجه يك و دو در شبكه هاي تلويزيوني بصورت مستقيم پوشش داده مي شود و روزنامه ها نيز از مكان وقوع رویداد اقدام به ارسال گزارشها با استفاده از رايانه مي كنند.

رويدادهاي خبري كه تا 12 ظهر اتفاق افتد در شماره هاي عصر روزنامه به چاپ مي رسد و برخورداري رسانه ها از هليكوپتر سبب شده تا رويدادها در دورترين مناطق نيز با سرعت زياد پوشش داده شود.

محدوديتهاي نانوشته

خاندان امپراتوري در زمره موضوعهايي است كه رسانه هاي ژاپني كمتر به ان مي پردازند. امپراتور در ژاپن فاقد قدرت اجرايي است اماسمبل وحدت و نماد ملي كشور مي باشد. انتقاد از خاندان امپراتور به ظاهر منع قانوني ندارد اما وجود گروههاي راستگراي تندرو " اويوكو" كه اقدام به تهديد و دربرخي ازاوقات خبرنگاران را مضروب كرده اند موجب بروز خودسانسوري تقريبا مشهودي در اين زمينه شده است.

اين گروهها حدود 10سال پیش وارد ساختمان روزنامه " آساهي شيمبون " شدند و مدت 6 ساعت دو تن از مقامهاي اين روزنامه را به گروگان گرفتند. يكي از خبرنگاران روزنامه " آساهي " كه از دير باز با فعاليتهاي " راستگرايان تندرو " مخالف بود درسال 1987 هدف گلوله يك فرد نقابدار قرار گرفت.

خبرنگاران خارجي

280 نهاد خبري خارجي با برخورداري از 832 خبرنگار در ژاپن فعاليت دارند  كه 334 نفر انان آمريكايي،159 نفرانگليسي ،52 نفر كره جنوبي ، 46 فرانسوي ، 40 الماني و 27 نفر چيني از ان جمله اند.

خبرنگاران خارجي پس از دريافت كارت خبرنگاران به عضويت كلوپ خبرنگاران خارجي در مي ايند كه علاوه بر انكه بصورت خودكار بيانيه هاي دولت، وزارت خارجه و ساير نهادها از طريق پست ، نمابر و پست الكترونيكي براي انان ارسال مي شود ، از انان براي شركت در مصاحبه ها و مسافرتهاي خبري نيز دعوت مي شود.

سخنگوي وزارت خارجه هفته يي دو بار با خبرنگاران خارجي گفت وگو مي كند و به پرسشهاي انان پاسخ مي دهد. كارت خبرنگاري مجوز براي ورود به وزارت خانه ها و دستگاههاي دولتي است و پليس اغلب همانند يك مقام رسمي با خبرنگاران همكاري مي كنند

 پاي بندي به قانون

روزنامه هاي ژاپني با انكه با محدوديت قانوني ويژه يي مواجه نيستند اما به شدت به چارچوب قوانين مدني پاي بند مي باشند. براساس قانون مدني انتشار هويت تبهكاران زير 20 سال ممنوع است و لذا در حادثه جنجالي كه 9سال پیش که يك جوان 14 ساله سر يك همكلاسي 13 ساله اش را بريده بود با انكه صدهها خبر و گزارش در رسانه هاي نوشتاري ، ديداري و شنيداري منتشر شد اماهرگز نام او در رسانه ها فاش نشد گرچه كاملا روشن بود.

شركت توزيع كنندگان مطبوعات ژاپن نيز حاضر به توزيع مجله جنجالي " فوكوس" كه عكسي از او را چاپ كرده بود نشدند و دولت نيز از اين مجله خواست تا شماره هاي ويژه ان هفته را جمع آوري كند.

رسانه هاي ژاپني ناظران بي طرف

پژوهشگران، رسانه ها در دنيا را با رسالت " دريچه يي براي بيان ديدگاههاي دولت " ،" بازرس كاركرد حاكمان " و " ناظر بي طرف " تقسيم بندي مي كنندكه سياري بر اين باورند كه نقش مطبوعات در ژاپن به " ناظر بي طرف " بسيار نزديكتر است.

روزنامه ها گرچه ديدگاههايشان را در قالب سرمقاله بيان مي كنند امامعمولا  ديدگاه همه احزاب موافق و مخالف منتشر مي شود. حزب كمونيست ژاپن از نظر انديشه يي با نظام سرمايه داري كه بر ژاپن حاكم است از ديرباز مخالف بوده گرچه امروز تفاوتهايي در نگرش انان پديد امده اما تمامي اظهار نظرهاي اين حزب نيز همانند ساير احزاب پوشش داده مي شود.